De eerste Nederlandse postzegels

1852

In 1852 werd in Nederland de allereerste postzegel gedrukt. Waarom werd dit nieuwe betaalmiddel ingevoerd, wiens hoofd prijkte er op de eerste emissie (uitgifte), en wat waren de reacties? Een korte geschiedenis.

Rond 1850 klom de Nederlandse economie langzaam op uit een diep dal. De industrialisering van de samenleving bracht veel veranderingen met zich mee, onder andere in de wijze van communiceren. Snelle berichtgeving werd voor de handel en de industrie steeds belangrijker.
Naar voorbeeld van maar liefst 26 andere landen besloten de Nederlandse posterijen in 1852 om ook postzegels uit te gaan geven. Door het gebruik van postzegels verbeterde en versnelde het postsysteem sterk. Tot die tijd werd het port van een brief betaald door de ontvanger. Een postbode moest dus voor iedere brief aanbellen. Postzegels zorgden ervoor dat de bezorging veel efficiënter verliep.

De postwet van 1850

In 1848 werd in Nederland een nieuwe grondwet van kracht. De jaren daarop volgden nog enkele nieuwe wetten die meer in detail ingingen op het bestuur en de regels in ons land. Eén van die wetten was de postwet van 1850.
Tijdens de behandeling van deze wet in de Tweede Kamer werd op het laatste moment een artikel 9 toegevoegd waarin de invoering van postzegels werd geregeld. De politiek was nog enigszins huiverig voor dit nieuwe fenomeen en de gevolgen hiervan in de samenleving. De posterijen hadden ter voorbereiding de introductie van postzegels in de omringende landen gevolgd.
Het hoofd van de posterijen, de heer J. Pols, had zelfs in 1848 al een uitvoerig rapport voor de minister opgesteld over het gebruik van de postzegel. De officiële introductie volgde uiteindelijk op 1 januari 1852.

Ontwerp

Voor de afbeelding op de postzegel werd - net zoals in andere landen - een portret van de regerend vorst gekozen. In 1852 was dat in Nederland koning Willem III. 
Het ontwerp van de eerste postzegel bestond uit een medaillon met het portret en daar omheen een decoratieve rand met lauwertakken. Als uitgangspunt diende een geschilderd portret van de beroemde kunstenaar Nicolaas Pieneman. 
Boven staat in twee delen het woord ‘Post - zegel’. In de onderste hoek links staat de waarde: 5, 10 of 15 en rechts de ‘C’ van cent.

Voor de gravure van het ontwerp werd de toen eveneens bekende kunstenaar Johann Wilhelm Kaiser aangetrokken. Hij was beroemd om zijn gravures van bekende schilderijen van Nederlandse meesters, destijds de beste methode om een reproductie van een kunstwerk te maken.
Voor de vermenigvuldiging van de gravure om tot drukplaten van 100 zegelbeelden te komen, werd de graveur Jacob Wiener aangezocht. Wiener had in 1848 voor de Belgische overheid gravures gemaakt en de apparatuur voor de postzegelproductie geregeld.

Productie

De Posterijen kozen als druktechniek voor plaatdruk, een voor die tijd degelijke en betrouwbare productiewijze. De vervaardigde gravure werd met een speciale techniek meerdere malen overgebracht op een staalplaat. Daarmee ontstonden vier blokken van vijf rijen van vijf postzegels boven elkaar met een totaal van 100 postzegels. In oktober 1851 werden de eerste drukproeven vervaardigd.
Het papier, dat hierbij gebruikt werd, was handgeschept en afkomstig van de papiermolen van de firma Blauw te Wormerveer. De postzegels werden handmatig gedrukt bij de speciaal hiervoor opgerichte postzegeldrukkerij van ‘s Rijks Munt in Utrecht.
Bij de productie van de eerste postzegels werden 1.000 vel van 5 cent, 1.250 vel van 10 cent en 750 vel van 15 cent gedrukt. Het gehele proces stond onder toezicht van een speciale beambte, de ‘controleur over de fabricatie der postzegels’.

Het gebruik

De invoering van de postzegel betekende niet meteen dat iedereen die ook ging gebruiken. Rond 1855 lag het gebruik nog maar op 15 tot 20% van de verstuurde brieven. Het publiek vertrouwde het nieuwe fenomeen nog niet. Men ging er vanuit dat de postbode bij ongefrankeerde brieven zijn werk beter zou doen, omdat hij moest aanbellen om het port te innen. Men wist overigens ook nog niet hoe je de postzegel moest gebruiken: een zegeltje dat men uit een vel moest knippen en dat bevochtigd moest worden en vervolgens op een brief geplakt. De posterijen gaven een speciale handleiding uit om uitleg te geven over de aanschaf en het gebruik van de postzegel en ook over de nieuwe porttarieven.
De postzegels van de eerste emissie bleven tot 1879 in gebruik. Per 1 mei 1877 werd het gebruik van de postzegel verplicht gesteld. Van 1852 tot 1877 kon je dus kiezen of je vooruit betaalde of de postbode nog liet aanbellen.

Verzamelen van postzegels

Kort na het uitkomen van de allereerste postzegels ter wereld in 1840, in Groot-Brittannië, startte men met het verzamelen. Men dacht toen echter nog dat dit van korte duur zou zijn. Niets bleek minder waar! Weldra verschenen de eerste postzegelcatalogi.
In Nederland werd in de jaren zestig van de negentiende eeuw ook al verzameld. Men verzamelde toen alles wat er in de wereld aan postzegels verscheen. De eerste catalogus die door Nederlanders werd samengesteld, verscheen in 1894. In die tijd ontstonden ook overal in het land verenigingen van postzegelverzamelaars en startten de eerste postzegelhandelaren. Ook de postzegeltentoonstellingen waren een nieuw fenomeen: daarmee showden de verzamelaars hun collectie aan het publiek.